نفت خام مهمترین منبع تأمین انرژی و مواد اولیه در بخش صنعت است. فرآورده های نفتی نقش اساسی را در زندگی انسان قرن ۲۱ بازی می کند. به عنوان مثال در بخش حمل و نقل جاده‌ای، بنزین و گازوییل به عنوان یکی از مشتقات نفتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. برای به دست آوردن مشتقات نفتی لازم است تا نفت خام پالایش شود. پالایش نفت از طریق فرآیند تقطیر انجام می‌شود.

طی فرایند تقطیر، نفت خام به فرآورده های مختلف تفکیک می شود. مبنای این تفکیک اختلاف فاصله جوش نقطه ابتدایی تا نقطه انتهایی جوش فرآورده هاست.

تفکیک نفت خام در دو مرحله صورت می گیرد:

اول تفکیک جزء به جزء همه نفت خام در فشار اتمسفر، و سپس ارسال باقیمانده دیر جوش این مرحله به دستگاه تفکیک دیگری که تحت خط شدید عمل می کند. بنابراین، نفت خام پس از حرارات در کوره در برج تقطیر اتمسفری به فراورده های زیر تفکیک می شود: گازهای سوختی، گازهای سبک تر، نفتای سبک، نفتای سنگین، نفت سفید. نفت گاز (گازوئیل) و باقیمانده خام برج تقطیر اتمسفری. در برج تقطیر خلا نیز باقیمانده برج تقطیر اتمسفری به جریان نفت گاز خلا و باقیمانده برج تقطیر در خلا تفکیک می شود.

فرآورده های نفت خام حاصل از تقطیر

گازها

گازهای سوختی اساسأ از متان و اتان تشکیل می شوند و گاز خشک نیز نامیده می شوند. معمولا این گازها به عنوان سوخت پالایشگاه بکار می روند ولی می توانند به عنوان خوراک واحد تولید هیدروژن نیز استفاده گردند. نوع دیگر گازها، گاز مرطوب است. این گاز شامل پروپان، بوتان و اندکی متان و اتان است. از این جریان، پروپان و بوتان را جدا نموده و تحت عنوان گاز مایع به مصارف سوختی می رسند. از ایزو بوتان نیز به عنوان خوراک واحد آلکیلاسیون استفاده می شود.

جداول زیر آمار معاملات پروپان و بوتان در بورس انرژی را طی سال ۹۷ نشان می دهند.

نام محصول

ارزش معاملات در رینگ داخلی (میلیارد تومان) حجم معاملات  (تن) ارزش معاملات در رینگ خارجی (میلیارد تومان)

حجم معاملات  (تن)

گاز مایع بوتان

1 440 0 0

گاز بوتان صنعتی

8.1

2820 0

0

گاز پروپان صنعتی 1.5 730 0

0

منبع: www.EOTC.asia

در مورد گازها باید گفت که یکی از مهم ترین عوامل در بررسی بازار گاز، شرایط لجستیکی و حمل و نقل است. در مورد گازهای سبک نظیر اتان و متان با توجه به اینکه مایع سازی گاز طبیعی LNG نیاز به سرمایه گذاری زیاد و حجم خوراک عظیم گازی دارد، در نتیجه این گازها از قابلیت فروش صادراتی برخوردار نمی باشند. در بازار داخل هم با توجه به قیمت پایین گاز و دسترسی مشترکین به گاز از طریق شبکه سراسری، نمی توان شانسی را برای فروش متصور شد مگر آن که در پالایشگاه ها به عنوان سوخت استفاده گردند.

نفتای سبک

نفتای سبک پس از گوگرد گیری به عنوان یکی از سازنده های مخلوط بنزین ها بکار می رود و یا اینکه ابتدا جهت بهبود عدد اکتان از واحد ایزومری می گذرد و سپس با سایر بنزین ها مخلوط می شود. در ایران نفتا ۳ محل مصرف دارد؛ واحد آروماتیک و کوره الفین در پتروشیمی ها و واحد ریفرمینگ در پالایشگاه ها. به عنوان مثال، نفتا به عنوان خوراک واحد الفین جهت تبدیل به اتیلن و پروپیلن در پتروشیمی تبریز مورد استفاده قرار می گیرد. جدول زیر آمار معاملات نفتای سبک در بورس انرژی را طی یک سال گذشته نشان می دهند.

نام محصول

ارزش معاملات در رینگ داخلی (میلیارد تومان) حجم معاملات  (تن) ارزش معاملات در رینگ خارجی (میلیارد تومان) حجم معاملات  (تن)
نفتای سبک 484.8 148537 0

0

منبع: www.EOTC.asia

پالایشگاه هایی نظیر اصفهان، بندرعباس و تبریز که به کار بنزین سازی با ظرفیت بالا مشغول هستند، از نفتا به خصوص نفتای سبک برای این منظور استفاده می نمایند. آنهایی که مازاد دارند باید خوراک واحدهای پتروشیمی و مینی ریفاینری ها را تامین کنند که تقاضای بالایی در این حوزه وجود دارد. پالایشگاه لاوان بزرگترین صادر کننده نفتا است. درواقع این پالایشگاه کل تولید نفتای خود را صادر می کند. علت این امر آن است که این پالایشگاه در جزیره لاوان قرار گرفته و از موقعیت مناسبی جهت دسترسی به آبهای آزاد به منظور صادرات برخوردار است. در نتیجه به دلیل بالا بودن هزینه حمل برای مصرف داخلی، پالایشگاه لاوان صرفا بر بازارهای صادراتی نفتا متمرکز است. نفتای سنگین پس از گوگرد گیری وارد واحد رفرمینگ می شود تا عدد اکتان آن افزایش یابد. بنزین خروجی از این واحد ریفر میت نام دارد که دارای عدد اکتان بالایی است و با سایر بنزین های تولیدی در پالایشگاه مخلوط می شود. جدول زیر آمار معاملات نفتای سنگین در بورس انرژی را طی یک سال گذشته نشان می دهند.

نام محصول

ارزش معاملات در رینگ داخلی (میلیارد تومان) حجم معاملات  (تن) ارزش معاملات در رینگ خارجی (میلیارد تومان) حجم معاملات  (تن)
نفتای سنگین 334.7 94180 750.4

178000

منبع: www.EOTC.asia

نفت سفید

نفت سفید جزو فراورده های اصلی به شمار می رود. این سوخت از فرآورده های میان تقطیر پالایشگاه می باشد که از هیدروکربونهای متوسط (C10 – C16) تشکیل گردیده و دامنه تقطیری از ۱۵۰ تا ۲۷۵ درجه سلسیوس را در بر می گیرد. رنگ طبیعی این فرآورده بی رنگ بوده و با توجه به تصفیه های ویژه ای که بر روی آن انجام می گیرد، فاقد هر گونه بوی تند و نامطبوع می باشد.

نفت سفید در بازار صادراتی به شرط فراهم آمدن شرایط و قیمت عرضه مناسب از پتانسیل خوبی برخوردار است. نفت سفید به دلیل حساسیت های موجود در بحث کالاهای یارانه ای و استراتژیک، معمولا به صورت داخلی عرضه نمی گردد و گاهی شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی ایران عرضه صادراتی این محصول را در دستور کار قرار می دهد که عموما به دلیل فاصله زیاد بین عرضه ها، قیمت گذاری نامناسب و شرایط فروش دشوار، این عرضه ها با استقبال خوبی مواجه نمی شوند. اما در بازارهای داخلی کالاهای نظیر نفت سفید مانند: رافینت، حلال ۵۰۲ و حلال 503 به شرط قیمت گذاری مناسب از شرایط خوبی برای فروش برخوردار خواهند بود. جدول زیر آمار معاملات این دو محصول را در بورس انرژی نشان می دهد.

نام محصول

ارزش معاملات در رینگ داخلی (میلیارد تومان) حجم معاملات  (تن) ارزش معاملات در رینگ خارجی (میلیارد تومان) حجم معاملات  (تن)

حلال 502

157 25919 0 0
حلال 503 257.7 49723 39.1

6998

رافینت 77.2 17902 0

0

منبع: www.EOTC.asia

نفت گاز ( گازوئیل ):

در طی عملیات تقطیر نفت خام، پس از برش نفت سفید برش نفت گاز بدست می آید. این برش مخلوطی از هیدروکربن های مختلفی است که در مولکولشان بین ۲۰-۱۴ (یا حتی ۲۵) اتم کربن دارد. گازوئیل تجارتی کشور عمدتا از آمیختن محصولات نفت گاز حاصل از تقطیر اتمسفریک، تقطیر در خلا، نفت گاز ایزوماکس، نفت سفید تقطیر در اتمسفر و مخلوط نفتا با درصدهای متفاوت در پالایشگاه های کشور بدست می آید که برای بهبود کیفیت احتراق سوخت در موتورهای دیزلی و کاهش آلاینده های زیست محیطی می بایست میزان گوگرد، ترکیبات نیتروژن دار، آروماتیک ها، دانسیته، نقطه جوش و باقیمانده کربن را در آن کاهش داد. گازوئیل خلا که سنگین تر است به عنوان خوراک واحد کراکینگ کاتالیزوری و یا هیدروکراکینگ بکار می رود. از این واحدها، گاز، بنزین، سوخت جت و گازوئیل بدست می آید ولی هدف اصلی تولید بنزین است. بعضی از پالایشگاه ها گازوئیل خط را به عنوان خوراک واحد روغن سازی بکار می برند.

به طور میانگین، در حدود ۳۵ درصد از محصولات پالایشگاهی را در ایران، گازوئیل تشکیل میدهد. این محصول در صنعت حمل و نقل نقشی مهم دارد زیرا بیشتر وسایل حمل و نقل بین شهری، از این ماده به عنوان سوخت استفاده می کنند، نظیر تریلرها و لوکوموتیوها. به طور کلی حدود ۹۷ درصد از انرژی مورد نیاز کشور با مصرف فرآورده های نفتی تأمین می شود که سهم نفت گاز (گازوئیل) حدود ۵۰۰ هزار بشکه در سال است.

گازوئیل در کشورهای همسایه از تقاضای خوبی برخوردار است و اکثر مینی ریفاینریها که مواد اولیه ای مثل میعانات گازی، نفتا و حلال ۴۰۲ میخرند، گازوئیل یا همان هیدروکربن سنگین تولید نموده و صادر می کنند. با رویکرد صادراتی می توان شرایط مناسبی را برای گازوئیل متصور شد.

فرآورده های نفتی جانبی و باقی مانده برج خلأ

از فرآورده های جانبی برج تقطیر در خلا به عنوان خوراک واحد روغن سازی استفاده شده، عملیات استخراج با حلال، موم گیری و تصفیه بر روی آنها انجام میشود. باقیمانده برج خلأ را می توان در واحدهای گرانروی شکن، کک سازی یا آسفالت زدایی برای تولید نفت کوره سنگین و با خوراک واحد کراکینگ و یا مواد خام روغن روانسازی پالایش کرد. باقیمانده نفت خام های آسفالتی را می‌توان برای تولید آسفالت جاده سازی و یا پشت بام، مورد عملیات پالایش دیگری قرار دارد.

جمع بندی

نفت خام پس از حرارات در کوره در برج تقطیر اتمسفری به فرآورده های نفتی زیر تفکیک می شود: گازهای سوختی، گازهای سبک تر، نفتای سبک، نفتای سنگین، نفت سفید، نفت گاز (گازوئیل) و باقیمانده خام برج تقطیر اتمسفری در برج تقطیر خلا نیز باقیمانده برج تقطیر اتمسفری به جریان نفت گاز خلا و باقیمانده برج تقطیر در خلا تفکیک می شود.از میان محصولات مذکور، گازوئیل، نفت سفید و نفتا از تقاضای بیشتری نسبت به سایر محصولات برخوردار هستند. در بازارهای بین المللی و شرکت های همسایه گازوئیل بازار مناسبی دارد. همین امر موجب گردیده است که صادرات یابد.

نفت سفید جزو فرآورده های نفتی اصلی محسوب می گردد و در بازار صادراتی به شرط فراهم آمدن شرایط و قیمت عرضه مناسب از پتانسیل خوبی برخوردار است. نفت سفید به دلیل حساسیت های موجود در بحث کالاهای یارانه ای و استراتژیک، معمولا به صورت داخلی عرضه نمی گردد و گاهی شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی ایران عرضه صادراتی این محصول را در دستور کار قرار می دهد که عموما به دلیل فاصله زیاد بین عرضه ها، قیمت گذاری نامناسب و شرایط فروش دشوار، این عرضه ها با استقبال خوبی مواجه نمی شوند. اما در بازارهای داخلی کالاهای نظیر نفت سفید مانند: رافینت، ۵۰۲ و ۵۰۳ به شرط قیمت گذاری مناسب از شرایط خوبی برای فروش برخوردار خواهند بود.